آنچه در درسهای دینی و مذهبی از اسلام شیعه در نظام آموزشی به ما ارائه میشد و احتمالا همچنان ارائه میشود، مانند آموزش بسیاری دیگر از علوم جدید و کاربردی در مدارس و دانشگاهها، جنبه تاریخی چندانی ندارد. مجموعهای از مفاهیمِ خدشهناپذیر و تعیینتکلیفشده، بدون اینکه معلوم باشد چه سیری از تحولات در شکلگیری آنها نقش داشته، به افراد عرضه میشود. نتیجهاش میشود این که افراد خود را بیرون از آن مییابند و نقش و دیدگاه خود را در آن پیدا نمیکنند.
«مکتب در فرایند تکامل؛ نظری بر تطور مبانی فکری تشیع در سه قرن نخستین» نوشته حسین مدرسی ترجمه هاشم ایزدپناه از این جهت کتابی خواندنی است. این کتاب بر خلاف رویه معمول، سیر تاریخی تحولات را بازگو میکند و در حد امکان به چگونگی شکلگیری تدریجی ایدهها و معرفی برخی جریانهای رقیب در مذهب شیعه در سه قرن نخست هجری میپردازد.
فصلهای ابتدایی و انتهایی به ابعاد سیاسی و اجتماعی مفهوم امامت و بحرانهای رهبری در میان شیعیان میپردازند. فرایند تعیین امام بعدی پس از امام قبلی و تغییر مرجعیت سیاسی و اجتماعی اصلا آنچنان که تصور میشود سرراست و بدون حادثه و بحران نبوده است. جامعه شیعه کموبیش با سه نظام سیاسی معاصر بوده و دو بار تغییر نظام سیاسی را – از دوره خلافت راشدین به بنیامیه و از بنیامیه به بنیعباس – تجربه کرده و جریانهای گوناگون آن زمان از کیسانیه و زیدیه گرفته تا اسماعیلیه و امامیه رویکردهای متفاوتی در مواجهه با این وقایع داشتهاند. فصلهای میانی و انتهایی کتاب درباره دو جریان غلو و تقصیر درباره مقام معنوی و علم امام و برخی بحثهای کلامی است. نویسنده نشان میدهد که چگونه برخی از این جریانهای میانی، هرچند از غلو صریح فاصله میگیرند، اما به نظر میرسد همچنان از برخی ایدههای رایج آن دوره، از جمله تفویض، تأثیر پذیرفتهاند. ماجرای غیبت و شیعه اثنیعشری نیز از جمله بخشهای خواندنی کتاب است.
ارائه مضامین شیعه با پرداختن به تحولات آن در مقایسه با توضیح انتزاعی مفاهیم آن، قبل از هر چیز خواننده را به شگفتی وا میدارد که مذهب شیعه چگونه توانسته از پیچوخم سهمگین تاریخ عبور کند و به زمان حاضر برسد. چرا برخی از شعبههای آن باقی مانده و برخی دیگر باقی نماندهاند؟ ارائه سیر تاریخی سبب میشود که افراد سوال بپرسند و با طرح این پرسشها مسیر خود را در امتداد تاریخ پیدا کنند و برغنای آن بیافزایند – اتفاقی که بدون ارائه تحلیلهای تاریخی چندجانبه و پرداختن به مستندات گوناگون، بستری برای تحقق آن فراهم نمیشود. بازخوانی محققانه تاریخ کمک میکند تا افراد جایگاه خود را در مواجهه با واقعیتهای پیرامون خود پیدا کنند و آنها را به رسمیت بشناسند.
کتاب به زبان انگلیسی نوشته شده و عنوان اصلی آن Crisis and Consolidation in the Formative Period of Shī‘ite Islam است. نخستین ترجمه فارسی آن در نیمه نخست دهه هفتاد شمسی در امریکا منتشر میشود. همان ترجمه در نیمه دهه هشتاد شمسی با مقدمهای جدید از نویسنده در ایران منتشر میشود. محتوای مقدمه بیشتر شبیه رنجنامه نویسنده است که احتمالا در واکنش به هجمههایی که بعد از انتشار ترجمه نخست آن نصیبش شده هنگام انتشار نسخه جدید در ایران به آن افزوده است. اگرچه متن کتاب با احتیاط زیادی تنظیم شده تا موجب رنجش کسی نشود – تا حدی که شاید آن را از حیث روایی و ادبی نیز تحت تاثیر قرار داده است، با این حال همین که نخستین ترجمه آن در ایران چاپ نشده، احتمالا نشان میدهد که انتشارش در آن زمان با دشواریهای جدی روبهرو بوده است.
اگر در این روزها و سالها که ارجاع به تاریخ شیعه زیاد شده، دوست داشتید کتابی در این مورد بخوانید «مکتب در فرایند تکامل» گزینه مناسبی است.
دیدگاهتان را بنویسید